Black Sabbath stemmingen.

Waarom zo laag. Na het ongeluk speelde Iommi met zelfgemaakte vingerhoedjes over zijn gewonde vingertoppen, waardoor gewone snaren moeilijk te buigen waren. Lichte snaardiktes waren eind jaren 1960 niet te koop, dus hij bespande zijn gitaar met banjosnaren totdat lichte snarensets voor gitaar rond 1970–⁠71 verschenen. Op Master of Reality stemde hij drie halve tonen lager voor Children of the Grave, Lord of This World en Into the Void. Hij heeft gezegd dat het vooral ging om een groter, zwaarder geluid; losser gespannen snaren zijn ook makkelijker in te drukken en te buigen. Geezer Butler stemde zijn bas lager om bij hem aan te sluiten, dus op deze platen delen bas en gitaar dezelfde stemming.

Op het podium en op plaat. De eerste twee albums staan in standaardstemming, maar de band stemde op het podium al lager. De muziekhistoricus Andy Cope (Home of Metal) schrijft dat ze elk optreden vóór Master of Reality in E♭ speelden; Guitar Player zegt dat Iommi live een hele toon lager ging. Live-opnames en live-tabs van de vroege nummers staan daarom lager dan de studioversies. Deze pagina gaat alleen over de studioalbums.

De bibliotheek van de eigenaar bevat elk studioalbum in meerdere cd-uitgaven, elk 4 tot 11: in totaal 1.165 nummers gemeten, van de eerste Castle Communications-cd's uit 1986 tot de deluxe-uitgaven van Sanctuary uit 2009–⁠2011. Voor elk album neemt TuneLit de vroegste cd-persing als primaire bron:

• Castle Communications NELCD-reeks (1986): de zes albums van Black Sabbath tot Sabotage. Elk van deze schijfjes heeft één live bonusnummer erbij, dat we weglieten.
• Vertigo (1986–⁠1987): Technical Ecstasy, Never Say Die!, Mob Rules, Born Again, Seventh Star en The Eternal Idol van de Duitse persingen, Heaven and Hell van de Japanse 32PD-129 uit 1986.
• I.R.S. (1989–⁠1995): Headless Cross van de Britse cd, Tyr, Dehumanizer, Cross Purposes en Forbidden van de Nederlandse persingen.
• Vertigo/Universal (2013): de eerste schijf van de deluxe-uitgave van 13, dat is het standaardalbum; de bonusschijf is weggelaten.

De andere uitgaven dienden als controle. De schatter leest 90 seconden van elk nummer, vanaf 0:45, en vergelijkt de sterkste noten met het gelijkzwevende raster. Zo krijgen we de afwijking van de opname ten opzichte van A 440, die alleen binnen één halve toon bekend is; op welke halve toon de snaren staan, komt uit de tabs en bronnen, gecontroleerd met de halve-toonscontrole van TuneLit via de audio, die luistert naar de lege lage snaar in de bas. Een nummer krijgt een eigen waarde wanneer het met goede zekerheid 8 cent of meer afwijkt van het album; alles binnen ±4 cent telt als kamertoon.

Bij de I.R.S.-albums en 13 meten alle uitgaven in de bibliotheek binnen een cent of twee van elkaar. De albums uit de jaren '70 zijn een ander verhaal: hun cd's zijn over 25 jaar gemaakt, en ze spelen niet allemaal even snel:

• Paranoid: een Duitse Vertigo-cd uit 1987 speelt 5 cent hoger dan de rest; de andere negen uitgaven komen binnen 2.5 cent overeen met de Castle-cd.
• Sabbath Bloody Sabbath: een Japanse cd uit 1989, een Japanse cd uit 1996 en de Castle-heruitgave uit 1996 spelen A National Acrobat, Fluff en Sabbra Cadabra 13 tot 17 cent hoger, en de versies uit 1996 spelen het titelnummer 11 cent lager.
• Vol. 4: de Amerikaanse Warner-cd en de Japanse cd's uit 1989 en 1991 spelen ongeveer 4 cent lager, met Snowblind en Under the Sun nog 11 tot 13 cent lager.
• Sabotage: de Amerikaanse Warner-cd staat ongeveer 7 cent lager dan de Castle-cd, de heruitgaven uit 1996 ongeveer 4.5 cent.
• Technical Ecstasy: de Amerikaanse Warner-cd en een Japanse cd uit 1989 spelen de eerste kant tot 6 cent hoger en de tweede kant 8 tot 12 cent lager dan de Duitse Vertigo-cd; de heruitgaven uit 1996 en 2009 spelen ongeveer 4 tot 5 cent hoger.
• Never Say Die!: de Warner-, Japanse en cd's uit 1996 spelen ongeveer 4 cent lager dan Vertigo.

Geen van deze verschillen verschuift een nummer naar een andere halve toon, maar ze verklaren waarom twee zorgvuldige spelers met twee verschillende cd's een paar cent van elkaar kunnen verschillen. Heb je een latere heruitgave, dan kom je met de albumpagina's op de meeste nummers nog binnen een paar cent uit; stel de referentie op gehoor iets bij als een nummer scheef klinkt.

Black Sabbath (1970)

E Standard −25 ¢7 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E Standard ongeveer 25 cent te laag (A ≈ 433.6), gemeten op de Castle-cd uit 1986.

Het debuut is een album in standaardstemming, zoals Andy Cope en Guitar Player beide stellen, en elk nummer is in tabs in E Standard uitgeschreven. Wat verrast is de toonhoogte: het hele album staat een kwart halve toon onder A 440, en alle negen cd-uitgaven in de bibliotheek komen binnen ongeveer 3 cent overeen. De band nam het album op in één sessie van 12 uur bij Regent Sound in Londen op 17 november 1969, en speelde daarbij hun live set. Evil Woman is de uitzondering, en de meting laat dat zien: de single werd een week eerder opgenomen bij Trident Studios, en hij staat ongeveer 12 cent te laag, 13 cent boven de rest.

Met TuneLit: E Standard op A ≈ 433.6 voor het album, A ≈ 436.9 voor Evil Woman.

Paranoid (1970)

E Standard +25 ¢8 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E Standard ongeveer 25 cent te hoog (A ≈ 446.3), gemeten op de Castle-cd uit 1986.

Opgenomen over drie dagen in juni 1970, nog steeds in standaardstemming; Invisible Oranges noemde het ooit het zwaarste album ooit gemaakt in E Standard. Waar het debuut te laag staat, staat Paranoid te hoog: War Pigs, Paranoid, Planet Caravan, Iron Man, Electric Funeral en Rat Salad staan allemaal 23 tot 31 cent boven A 440. Fairies Wear Boots is de uitzondering, op kamertoon (+3 cent), en de zwakkere meting van TuneLit van Hand of Doom wijst in dezelfde richting. Het einde van War Pigs is in de studio versneld, dus de laatste minuut loopt hoger op dan het riff dat we hebben gemeten.

Met TuneLit: E Standard op A ≈ 446.3 voor het grootste deel van het album, gewoon A 440 voor Fairies Wear Boots. Klinkt Paranoid of Iron Man een fractie te laag ten opzichte van de plaat, verhoog de referentie dan naar ongeveer A 448.

Master of Reality (1971)

C♯ Standard8 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: C♯ Standard op kamertoon (−3.6 cent), gemeten op de Castle-cd uit 1986.

Het album waar het veranderde. Iommi stemde drie halve tonen lager, naar C♯ F♯ B E G♯ C♯, op Children of the Grave, Lord of This World en Into the Void; Sweet Leaf, Embryo en de akoestische Orchid staan in tabs in dezelfde stemming. Het album is echter niet uniform. After Forever ligt een halve toon hoger, in D Standard (Andy Cope), en de ballad Solitude staat in tabs in E Standard; de halve-toonscontrole van TuneLit is het voor After Forever eens met D. De opname ligt over het geheel dicht bij A 440, met Lord of This World 12 cent te laag en Orchid 20 cent te laag.

Populaire tabs van Children of the Grave in C of E♭ Standard, en van Into the Void of Sweet Leaf in E Standard, zijn herschikkingen: ze verplaatsen de noten naar een stemming die de speler al heeft.

Met TuneLit: C♯ Standard voor het grootste deel van het album, D Standard voor After Forever, E Standard voor Solitude.

Vol. 4 (1972)

C♯ Standard +19 ¢10 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: C♯ Standard ongeveer 19 cent te hoog (A ≈ 444.8), gemeten op de Castle-cd uit 1986.

Opgenomen in de Record Plant in Los Angeles, en het meest verspreide album van de catalogus. De zware nummers blijven in C♯ Standard: Wheels of Confusion, Supernaut, Snowblind, Cornucopia en Under the Sun. Hun toonhoogte is echter niet één waarde. Snowblind, Supernaut en Under the Sun staan 16 tot 24 cent te hoog, Cornucopia komt met lage zekerheid uit op ongeveer 41 cent te hoog, en Wheels of Confusion op ongeveer 8 cent te laag.

Twee nummers staan op een andere halve toon. St. Vitus Dance staat in tabs in D Standard, en de audiocontrole van TuneLit is het eens: D Standard ongeveer 32 cent te laag (A ≈ 432). Tomorrow's Dream heeft precies dezelfde toonhoogte en dezelfde lage noten. De meest bekeken tab zegt C♯ Standard, maar een Ultimate Guitar-tab zegt D, en de audiocontrole sluit C♯ uit, dus zet TuneLit het ook in D Standard op A ≈ 432. De pianoballad Changes heeft helemaal geen gitaar, en de akoestische Laguna Sunrise staat in E Standard, 7 cent te laag.

Met TuneLit: C♯ Standard op A ≈ 444.8 voor de zware nummers, D Standard op A ≈ 432 voor Tomorrow's Dream en St. Vitus Dance, E Standard voor Laguna Sunrise en Changes.

Sabbath Bloody Sabbath (1973)

C♯ Standard8 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: C♯ Standard op kamertoon (−2 cent), gemeten op de Castle-cd uit 1986.

Opgenomen in Morgan Studios in Londen, en het stabielste van de C♯-albums: A National Acrobat, Sabbra Cadabra, Killing Yourself to Live, Looking for Today en Spiral Architect staan allemaal binnen 6 cent van A 440, en de audiocontrole is het met C♯ eens bij elk ervan. Het titelnummer is de uitzondering, ongeveer 24 cent te hoog (A ≈ 446). Fluff, Iommi's akoestische instrumentaal, staat in E Standard op kamertoon. Who Are You?, dat Ozzy Osbourne op een synthesizer schreef, staat 23 cent te laag.

Met TuneLit: C♯ Standard op A 440, met het titelnummer op A ≈ 446; E Standard voor Fluff.

Sabotage (1975)

C♯ Standard −6 ¢8 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: C♯ Standard ongeveer 6 cent te laag (A ≈ 438.6), gemeten op de Castle-cd uit 1986.

De zware nummers staan weer in C♯ Standard, en de opname splitst zich in twee groepen: Hole in the Sky en Symptom of the Universe staan 19 tot 20 cent te laag (A ≈ 435), Megalomania en The Writ ongeveer 2 tot 6 cent te laag. De lichtere stukken staan in tabs in E Standard: het akoestische showstuk Don't Start (Too Late), 34 cent te laag; The Thrill of It All, op kamertoon; het koorstuk Supertzar; en de single Am I Going Insane (Radio), 11 cent te hoog. Don't Start (Too Late) gaat direct over in Symptom of the Universe, dus de twee als één stuk spelen vraagt om twee gitaren of een snelle omstemming van E naar C♯.

Met TuneLit: C♯ Standard op A ≈ 435 voor Hole in the Sky en Symptom of the Universe, op A ≈ 438.6 voor de rest; E Standard voor de vier lichtere nummers.

Technical Ecstasy (1976)

E Standard8 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E Standard op kamertoon, gemeten op de Duitse Vertigo-cd.

Opgenomen in Criteria in Miami, en weer in standaardstemming: elk nummer staat in tabs in E Standard. Geen interview of tabboek bevestigt het, maar de audiocontrole van TuneLit is het eens op vijf van de acht nummers en vindt niets tegen het idee bij de andere. De plaat zit op A 440 met een paar afwijkers: You Won't Change Me en Gypsy staan 12 tot 14 cent te laag, Rock 'n' Roll Doctor 11 cent te hoog. It's Alright, de ballad die Bill Ward zingt, staat op kamertoon.

Dit is ook het album waarbij de cd-uitgaven het sterkst uiteenlopen: zie "Wanneer de cd ertoe doet" hierboven.

Met TuneLit: E Standard op A 440, met de drie afwijkers op hun eigen knoppen.

Never Say Die! (1978)

E Standard −10 ¢9 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E Standard ongeveer 10 cent te laag (A ≈ 437.5), gemeten op de Duitse Vertigo-cd.

Het laatste studioalbum met Ozzy Osbourne in 35 jaar, opgenomen in Toronto, en door het hele album in E Standard. Junior's Eyes en de jazzy instrumental Air Dance staan op kamertoon, Swinging the Chain, gezongen door Bill Ward, 8 cent te hoog. De hoorninstrumental Breakout gaf geen stabiele meting.

Met TuneLit: E Standard op A ≈ 437.5, A 440 voor Junior's Eyes en Air Dance.

Heaven and Hell (1980)

E♭ Standard +5 ¢8 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard ongeveer 5 cent te hoog (A ≈ 441.3), gemeten op de Japanse Vertigo-cd uit 1986.

Met Ronnie James Dio als zanger stemde Iommi weer maar een halve toon lager, zoals Guitar Player het verwoordt, en E♭ Standard werd de stemming van de band voor de rest van hun carrière. Elk nummer staat daar in tabs, en de audiocontrole is het op zeven van de acht eens. De plaat ligt dicht bij kamertoon; Lady Evil staat 19 cent te hoog (A ≈ 444.8) en Heaven and Hell 11 cent te hoog. Alle acht cd-uitgaven in de bibliotheek komen binnen 2.5 cent overeen.

Met TuneLit: E♭ Standard op A ≈ 441.3; Lady Evil op zijn eigen knop.

Mob Rules (1981)

E♭ Standard9 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard op kamertoon (+3.7 cent), gemeten op de Duitse Vertigo-cd.

Het tweede album met Dio, met Vinny Appice op drums, blijft in E♭ Standard. Country Girl staat 14 cent te hoog (A ≈ 443.5); de rest zit binnen 9 cent van A 440, op het korte instrumentaal E5150 na.

Met TuneLit: E♭ Standard op A 440, Country Girl op A ≈ 443.5.

Born Again (1983)

D Standard +4 ¢9 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: D Standard ongeveer 4 cent te hoog (A ≈ 441), gemeten op de Duitse Vertigo-cd.

Het enige album met Ian Gillan staat in tabs een hele toon lager, lager dan de Dio-albums, en de audiocontrole is het met D eens op Trashed, Digital Bitch, Born Again, Hot Line en Keep It Warm. Twee nummers verschillen in de tabs. Zero the Hero staat in twee aparte tabs in E♭ Standard, en de audiocontrole is het met E♭ eens. Disturbing the Priest heeft één tab, in Drop D op E Standard-toonhoogte; de controle hoort een lage D maar kan Drop D niet van D Standard onderscheiden. Hot Line en Keep It Warm staan 14 cent te hoog. Het gedempte geluid van het album is beroemd, maar de toonhoogte is stabiel: vijf cd-uitgaven komen binnen ongeveer 3 cent overeen.

Met TuneLit: D Standard op A ≈ 441, E♭ Standard voor Zero the Hero, Drop D voor Disturbing the Priest.

Seventh Star (1986)

E♭ Standard −42 ¢9 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard ongeveer 42 cent te laag (A ≈ 429.4), tussen twee noten in, gemeten op de Duitse Vertigo-cd.

Gepland als soloalbum van Iommi en uitgebracht als "Black Sabbath featuring Tony Iommi", met Glenn Hughes als zanger. Dit is het moeilijkste album van de catalogus om op te stemmen. De hele plaat zit ongeveer 42 cent onder het A 440-raster, bijna precies halverwege D en E♭, op alle vijf cd-uitgaven in de bibliotheek. De tabs splitsen zich langs dezelfde lijn: In for the Kill, No Stranger to Love, Turn to Stone, Danger Zone en Angry Heart staan in tabs in D Standard, het titelnummer en Heart Like a Wheel in E♭, In Memory... in E.

De audiocontrole van TuneLit sluit D uit bij elk van de nummers met een D-tab en is het eens met E♭ op alle acht nummers met gitaar. E♭ maakt ook dat de meest voorkomende noten van de bas open snaren zijn, terwijl ze in D op de eerste fret zouden liggen. Het album staat dus vermeld als E♭ Standard op A ≈ 429. De pagina's bieden toch ook D Standard aan op dezelfde referentie als de andere lezing, omdat de meting alleen dat niet kan beslissen. In for the Kill staat nog eens 12 cent lager (A ≈ 426).

Met TuneLit: E♭ Standard op A ≈ 429, of D Standard op dezelfde referentie als je oor dat prettiger vindt. Beide knoppen staan op de albumpagina.

The Eternal Idol (1987)

E♭ Standard +8 ¢9 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard ongeveer 8 cent te hoog (A ≈ 441.9), gemeten op de Duitse Vertigo-cd.

Het eerste album met Tony Martin, begonnen met Ray Gillen in Montserrat en afgemaakt in Londen. Door het hele album E♭ Standard, en de audiocontrole is het daarmee eens. Scarlet Pimpernel, een kort akoestisch stuk, is de uitzondering: de tabs spreken elkaar tegen (C♯ Standard op Songsterr, E Standard op Ultimate Guitar), en de audiocontrole is het met C♯ eens. Het staat 8 cent te laag, 16 cent onder het album.

Met TuneLit: E♭ Standard op A ≈ 441.9, C♯ Standard voor Scarlet Pimpernel.

Headless Cross (1989)

E♭ Standard +11 ¢8 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard ongeveer 11 cent te hoog (A ≈ 442.7), gemeten op de Britse I.R.S.-cd.

Weer E♭ Standard, met Cozy Powell op drums, en het album bevat het vreemdste nummer van de catalogus. When Death Calls, met een gastsolo van Brian May, staat ongeveer 44 cent te laag (A ≈ 429), 55 cent onder de rest van het album. Alle zes cd-uitgaven geven het hetzelfde weer, en de audiocontrole hoort de lage E♭ op die lage toonhoogte, niet een halve toon hoger. Call of the Wild staat op kamertoon.

Met TuneLit: E♭ Standard op A ≈ 442.7, op A ≈ 429 voor When Death Calls.

Tyr (1990)

E♭ Standard +6 ¢9 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard ongeveer 6 cent te hoog (A ≈ 441.5), gemeten op de Nederlandse I.R.S.-cd.

Het album met Noorse thematiek staat in E♭ Standard, elk nummer binnen 8 cent van A 441,5. De ballad Feels Good to Me is het enige nummer dat in tabs in E Standard staat; de audiocontrole neigt naar E♭, maar de bas gaat daar lager dan de gitaren, wat het uitgangspunt van de controle doorbreekt, dus de tab blijft staan.

Met TuneLit: E♭ Standard op A ≈ 441.5; E Standard voor Feels Good to Me, of E♭ als de akkoorden een halve toon scheef klinken.

Dehumanizer (1992)

E♭ Standard10 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard op kamertoon (+1.6 cent), gemeten op de Nederlandse I.R.S.-cd.

Ronnie James Dio's terugkeer, opgenomen in Rockfield in Wales, is het meest egale album van de catalogus: elk nummer zit binnen 6 cent van A 440. De hoofdtab van Too Late staat in E Standard, maar een tweede tab staat in E♭, en de audiocontrole hoort E♭, net als de rest van het album.

Met TuneLit: E♭ Standard op A 440 voor elk nummer.

Cross Purposes (1994)

E♭ Standard +6 ¢10 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard ongeveer 6 cent te hoog (A ≈ 441.6), gemeten op de Nederlandse I.R.S.-cd.

E♭ Standard met Tony Martin weer als zanger. Evil Eye heeft één tab, in E Standard; de audiocontrole neigt naar E♭, maar geen enkele bron noemt het, dus de tab blijft staan. Probeer beide.

Met TuneLit: E♭ Standard op A ≈ 441.6.

Forbidden (1995)

E♭ Standard10 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard op kamertoon (+3,5 cent), gemeten op de Nederlandse I.R.S.-cd.

De meeste nummers staan in de tabs in E♭ Standard. De titeltrack's enige tab staat in C Standard, twee hele tonen lager, en de audiocontrole klopt met C. The Illusion of Power en Shaking Off the Chains zitten 7 tot 8 cent te laag.

Met TuneLit: E♭ Standard op A 440, C Standard voor Forbidden.

13 (2013)

E♭ Standard +6 ¢8 nummers, elk met een knop Stemmen

Hoofdstemming: E♭ Standard ongeveer 6 cent te hoog (A ≈ 441,4), gemeten op de eerste schijf van de deluxe-cd uit 2013.

De reünie met Ozzy Osbourne en Geezer Butler, geproduceerd door Rick Rubin, ging terug naar E♭ Standard, niet naar de C♯ uit de vroege jaren 1970. De Duitse site Bonedo's workshop zegt dat God Is Dead? een gitaar een halve toon lager nodig heeft, en elk nummer staat daar in de tabs. God Is Dead? zelf zit op kamertoon. Zeitgeist, het akoestische nummer met handtrommels waar recensenten het met Planet Caravan vergeleken, staat 24 cent te hoog (A ≈ 446,2), een kwart halve toon boven de rest. De Amerikaanse en Japanse uitgaven meten precies hetzelfde.

Met TuneLit: E♭ Standard op A ≈ 441,4, Zeitgeist op A ≈ 446,2.

De meting is betrouwbaar binnen een paar cent, maar bij sommige nummers blijft een vraag open die alleen een gitaar naast de opname kan beantwoorden:

• Seventh Star, het hele album: E♭ of D op A ≈ 429. De audiocontrole kiest E♭.
• Hand of Doom (Paranoid): de zwakke meting wijst naar bijna kamertoon, niet naar de +25 cent van het album's.
• Wheels of Confusion en Cornucopia (Vol. 4): metingen met lage zekerheid, 27 cent onder en 22 cent boven de albumwaarde.
• Feels Good to Me (Tyr) en Evil Eye (Cross Purposes): in de tabs in E Standard, maar de audiocontrole helt naar E♭.
• Disturbing the Priest (Born Again): Drop D of D Standard.

• Stem de hele band. Butler stemde zijn bas samen met Iommi omlaag. Een bas in standaardstemming kan de lage noten van een C♯-opname niet bereiken, dus stem de bas met hetzelfde bedrag omlaag.
• Let op de snaarspanning. Drie halve tonen omlaag is een flinke verlaging. Iommi gebruikte door zijn blessure zeer lichte snaren, maar de meeste spelers willen voor C♯ Standard een zwaardere set, zodat de lage snaren niet klepperen. Controleer de intonatie na een wijziging.
• Gebruik de referentie-A voor de afwijkende albums. Voor het debuut (A ≈ 433,6), Paranoid (A ≈ 446,3) en Seventh Star (A ≈ 429,4) zetten de knoppen Stemmen de referentie voor je. Een kwart halve toon is al genoeg om powerchords vals te laten klinken tegen de opname.
• Let op de akoestische stukken. Orchid, Laguna Sunrise, Fluff, Don't Start (Too Late) en Scarlet Pimpernel hebben vaak een andere stemming dan de elektrische nummers eromheen. Controleer de pagina van elk album voordat je begint.
• Live-versies liggen lager. Live-opnames en live-tabs van de vroege nummers staan meestal een halve of hele toon lager dan de studio-opnames. De knoppen van TuneLit volgen de studio-cd's.